Категории

Гарады і мяшчане ў пасольскай дакументацыі шляхты ВКЛ у 1632-1648 гг.

8 минут на чтение

Станавая дзяржава, якой з'яўлялася Рэч Паспалітая і яе неад'емная частка – Вялікае княства Літоўскае, мела дакладную дыферэнцыяцыю функцый і правоў асобных сацыяльных груп. Вядучая роля ў такім грамадстве была адведзена шляхце – прывілеяванаму стану, уласніку асноўных сродкаў вытворчасці і манапольнаму карыстальніку з палітычных правоў і абавязкаў. Рэч Паспалітая невыпадкова называецца шляхецкай рэспублікай. Толькі шляхце належалі грамадзянскія правы, толькі яна ажыццяўляла іх і была здольная самастойна вырашаць свой лёс і лёс іншых станаў: сялянства і мяшчанаў.

У прапанаваным матэрыяле прааналізаваныя пасольскія інструкцыі розных паветаў ВКЛ за час праўлення Уладзіслава Вазы. На жаль, увесь комплекс пасольскай дакументацыі не захаваўся, таму ў вялікай ступені можна казаць пра фрагментарнасць вылучанай інфармацыі: напрыклад, захаваліся толькі інструкцыі з трох паветаў ВКЛ, складзеныя напярэдадні каранацыйнага сойма 1633 г. [10, s. 9]. Большасць інструкцый за час праўлення Уладзіслава Вазы адносіцца да 40-х гадоў XVII ст.

Шляхта ВКЛ не была і не магла быць абыякавай у адносінах да мяшчанства, якое знаходзілася на другой пасля яе ступені ў сацыяльнай іерархіі. Гэта непасрэдна знайшло адлюстраванне ў прыняцці соймавых пастановаў. Законатворчая дзейнасць шляхты Рэчы Паспалітай у адносінах гарадоў і мяшчанаў не займала цэнтральнага месца ў 1632 – 1648 гг. Увогуле, прынятыя і апублікаваныя ў "Валюміне легум" канстытуцыі вельмі абмежавана закранаюць жыццядзейнасць гарадоў і мяшчанаў. Прынятыя канстытуцыі ў сваёй большасці датычацца збора сродкаў і арганізацыі абароны ўскраінных замкаў, увядзення падаткаў і пабудовы ў гарадах розных памяшканняў для абслугоўвання дзейнасці шляхецкіх судовых устаноў.

Найбольшая колькасць выпадкаў згадвання шляхтай гарадоў была спавадавана неабходнасцю арганізацыі абароны ўсходніх межаў княства. Пра падтрымку ўмацаванняў павятовых і ваяводскіх гарадоў цэнтральнай і заходняй Беларусі гаворкі ўвогуле не вялося. Відаць, абывацелі ВКЛ былі на гэтулькі ўпэўненыя ў сваіх сілах, што клапаціліся выключна пра ўмацаванне абароназдольнасці Смаленска, Полацка і Дынабурга. Гэта былі ключавыя гарады, а іх замкавыя ўмацаванні складалі першы абарончы пас ВКЛ. Пра абарону Смаленска нагадвала віленская, упіцкая і браслаўская шляхта ў 1640 г., віленская і ашмянская – у 1641 г., вількамірская – у 1643 г., менская, жамойцкая, браслаўская і слонімская шляхта – у 1646 г. Неабходнасць падтрымання ўмацаванняў Дынабурга ў належным стане хвалявала браслаўскіх абывацеляў у 1640 г., віленскіх і ашмянскіх – у 1641 г., вількамірскую шляхту – у 1643 г., жамойцкую, слонімскую і браслаўскую шляхту – у 1646 г. Лёс Полацкага замка непакоіў полацкую шляхту ў 1640 г., віленскіх і ашмянскіх абывацеляў – у 1641 г., гродзенскіх – у 1646 г. Вынікам настойлівых патрабаванняў шляхты сталі соймавыя канстытуцыі 1643 г. [12, s. 36-37], 1646 г. [12, s. 47], 1647 г. [12, s. 53-54, 66-67]

Без усялякага сумнення трэба казаць, што інструкцыі адлюстроўвалі менавіта станавыя інтарэсы шляхты і, зразумела, павінны былі служыць умацаванню пазіцыяў паноў-абывацеляў у гарадах. Менавіта дзеля гэтага полацкія шляхціцы ў 1640 г. прасілі, каб раздача пляцаў у полацкім замку для іх была гарантавана канстытуцыяй, а Ніжні замак забяспечваўся за кошт полацкіх мяшчан [7, s. 8].

Аналіз павятовых інструкцый дазваляе сцвярджаць наступнае: адносіны з мяшчанамі найчасцей цікавілі шляхту тых ваяводстваў і паветаў, дзе адміністрацыйнымі цэнтрамі з'яўляліся сапраўды буйныя гарады – Вільня, Полацак, Віцебск. Увогуле не сустракаюцца згадкі пра адзін з галоўных эканамічных цэнтраў на тагачаснай Беларусі – Магілёў, магчыма, таму, што не захавалася ніводнай аршанскай інструкцыі за 30 – 40 гады XVII cт.

Стаўлянне шляхты да мяшчан мела ў нечым характар суперніцтва. Шляхта пільна сачыла за выпадкамі перавышэння мяшчанамі іх правоў і акцэнтавала ўвагу грамадства на такіх выпадках. Напрыклад, Віленская інструкцыя 1641 г. утрымлівае наступны пасаж: "Магістрат места Віленскага ганарыцца шматлікімі прэрагатывамі і прывілеямі, якія не толькі супярэчаць айчыннаму праву і наступаюць на вольнасці, але ўжо і вяршэнству Яго Каралеўскай Міласці падлягаць не жадаюць" [3, s. 2]. Як відаць, абмежаваць паўзучую мяшчанскую сваволю шляхціцы спрабавалі з дапамогай манаршага аўтарытэту. Пазней, у 1643 г., прывілегіі віленскага магістрату вількамірская шляхта прапаноўвала ў якасці прадмета абмеркавання на сойме. Як сведчаць наяўныя канстытуцыі, патрабаванні гэтыя не былі асуджаныя на замацаванне ў канчатковых пастановах соймаў.

Дарэчы, у 1641 г. віленскімі абывацелямі нагадана было яшчэ адно вельмі актуальнае патрабаванне: каб вайтоўства кароль раздаваў толькі прадстаўнікам шляхецкага стану. Той жа пастулат быў канкрэтней сфармуляваны ў 1643 г. жмудскай шляхтай "Вялікі ўціск адтуль стану шляхецкаму дзеецца, калі ў местах і мястэчках вайтоўства пребеям раздаюцца" [4, s. 2]. У інструкцыі на сойм 1640  г. упіцкая шляхта матывавала неабходнасць надання віленскага вайтоўства шляхціцу тым, што і ў Кароне, і ў ВКЛ такі звычай захоўваўся, і тым болей ён быў неабходны для сталіцы, дзе шляхта часта судзілася з мяшчанамі [8, s. 5]. Праўда, прынятую ў 1647 г. канстытуцыю "Пра вайтоўствы" нельга лічыць рэакцыяй на патрабаванні надаваць ўрады толькі шляхце [12, s. 55].

Ува ўяўленнях шляхты мяшчане, асабліва віленскія, выглядалі сапраўднымі прайдзісветамі. Яны аказваюцца здольнымі пазбегнуць судовага пакарання, не паддаючыся суду па справе сутычак з яўрэямі, яны ж не па закону, а прыватна атрымліваюць правы на гандаль і мытныя зборы і збіраюць новапрыдуманыя падаткі "з абцяжараннем людзей" [2, s. 3]. Полацкая інструкцыя 1638 г. удакладняла, што віленскія мяшчане ўвялі новыя зборы менавіта ў адносінах падданых шляхты і ўвогуле дазвалялі гандляваць толькі тым, каго прызначала ратуша.

Права абкладання падаткамі "данатывай" месцічаў, безумоўна, належала да прэрагатываў шляхецкага стану, а свае правы шляхціцы ведалі добра, як і надзейныя механізмы кантроля за ажыццяўленнем гэтых праў. У лідскай інструкцыі 1640 г. паслам даручалася "сур'ёзна спытаць" пана падскарбія ВКЛ, чаму ён наважыўся без дазволу збіраць данатыву "з местаў Рэчы Паспалітай" [5, s. 2].

Часам гучалі патрабаванні ўвядзення адзіных мераў вагі ў дзяржаўных і прыватных мястэчках, аб чым прасіла лідская шляхта ў 1640 г. [5, s. 2].

Шляхта хаця і з'яўлялася палітычна дамінуючым станам грамадства, тым не менш знаходзілася ў дастаткова канкурэнтным асяроддзі, дзе асабістая ініцыятыўнасць і прадпрымальнасць часам важылі больш, чым паходжанне і фармальныя правы. Відаць, абсалютна не выпадкова з боку шляхты ВКЛ гучалі патрабаванні не дапускаць мяшчанаў да збора падаткаў, а таксама "заставы" каралеўскіх і шляхецкіх добраў. На гэтым, напрыклад, настойвалі ашмянскія шляхціцы ў 1641 г. [2, s. 3].

Нарэшце, цалкам зразумела, што не маглі абыйсці сваёй увагай шляхціцы і праблему вяртання збеглых падданых з гарадоў, пра што сведчыць тая ж ашмянская інструкцыя 1641 г. У сваю чаргу полацкая шляхта ў 1638 г. скардзілася: "Падданыя шляхецкага народа – вотчыцы, ад паноў сваіх з сваёй маёмасцю ўцякаць і падпарадкоўвацца гарадам звыкліся, якіх пад прэтэкстам Магдэбургскага права ахоўваючы не выдаюць, у чым народ шляхецкі мае вялікую шкоду". Адметна, што патрабавалася, каб менавіта каралеўская канцылярыя не выдавала "глейтаў" на ахову такіх збеглых падданых [14, с. 167 адв.-168]. Патрабаванні гэтыя былі рэалізаваныя ў 1641 г.: шляхта атрымала права судзіцца за вяртанне збеглых на аснове Статута ВКЛ, а не Магдэбургскага права [12, s. 14].

Ашмянскія шляхціцы ў 1641 г. пастулявалі неабходнасць падсуднасці перад Трыбунальскім судом мяшчанаў, асабліва з тых гарадоў, дзе было Магдэбургскае права [2, s. 3].

Не былі абыякавыя шляхціцы і да гаспадарчага стану гарадоў. Так, менскія абывацелі ў 1641(?) г. патрабавалі, каб ужо ўведзеныя канстытуцыяй у Менску кірмашы нарэшце пачалі функцыянаваць – "do effectu aby przysc mogli" [1, s. 6]. На тым жа настойвалі брэсцкія абывацелі ў 1646 г., толькі ў адносінах Брэста [9, s. 130]. Такім чынам, атрымліваецца, што соймавая пастанова 1633 г. на кірмаш у Брэсце не дзейнічала ажно 13 гадоў пасля яе прыняцця [11, s. 394].

Сярод гарадоў, якія не знаходзіліся на тэрыторыі ВКЛ, найбольш часта ў інструкцыях згадваецца Гданьск, часам – Каралявец. Такіх накірункаў, як Масква, увогуле не існавала. Калі першы горад фігуруе пераважна ў кантэксце так званай "сігіляцыі", ці працэдуры мытнага афармлення тавараў, якая была адрэгулявана канстытуцыямі 1638 г., 1641 г., 1647 г. [11, s. 445; 12, s. 10, 53], то звестак пра сталіцу Прусаў – меней, хаця для заходнебеларускага рэгіёну Каралявец адыгрываў немалую ролю. Ашмянская шляхта ў сваёй інструкцыі ў 1641 г. адзначала: "Таксама немалыя шкоды Княству Літоўскаму ад места Каралявецкага робяцца, якое прыватным чынам атрымала прывілей ад Яго Каралеўскай Міласці на пэўныя падаткі ад тавараў". Такія зборы і прывілей належала скасаваць. Да гэтага дадавалася яшчэ інфармацыя, што "тыя ж караляўчане забараняюць праходзіць да Гданьска". Зразумела, патрабаванні шляхты датычыліся магчымасці свабоднага перамяшчэння "s kim chcąc targowac y dokąd chcąc przeprowadzac" [2, s. 8].

Нельга, аднак, казаць пра стаўлянне шляхты да мяшчан толькі ў радыкальна адмоўных колерах. Шляхта часам выступала ў ролі прадстаўніка інтарэсаў мяшчанаў, выконваючы, такім чынам, функцыю сацыяльнага патранажу. Напрыклад, напярэдадні элекцыйнага сойма віцебская шляхта склала наступную петыцыю: "Віцебскія мяшчане, не ўсе вінаватыя ў ва ўчынку, дзеля каторага страцілі свае правы і вольнасці (тут маецца на ўвазе пазбаўленне Магдэбургскага права Віцебска пасля забойства І. Кунцэвіча), паколькі такія (вінаватыя) панеслі пакаранне. Але яны як перад гэтым, так і зараз былі і мусяць быць патрэбныя", а адсюль рабілася выснова "прыхіляючы рэшту тых віцебскіх мяшчанаў, каб даўнія правы, якія яны ўжывалі перад наданнем права Цэсарскага, зараз былі вернуты з канцылярыі Яго Каралеўскай Мосці" [13, с. 3]. Гродзенская шляхта ў 1646 г. звярталася з патрабаваннем пусціць па будаўнічыя матэрыялы гродзенскіх мяшчан, пацярпелях ад пажару [9, s. 152].

Аналіз канстытуцыяў Рэчы Паспалітаў за час праўлення Уладзіслава Вазы сведчыць, што менавіта ў гэты час было зацверджана шмат пастановаў пра пабудову разнастайных будынкаў для павятовых судоў [11, s. 393, 422, 456, 457; 12; s. 15, 18 ]. Адпаведныя просьбы павінны былі ўключацца ў пасольскія наказы, пра што сведчыць згадка ў інструкцыі з ашмянскага сойміка на сойм 1640 г. [6, s. 2-3].

Падсумоўваючы, адзначым, што дзейнасць паслоў ад ВКЛ у 1632 – 1648 гг. па рэалізацыі палажэнняў соймікавых інструкцый, якія датычыліся мяшчанаў, была адносна эфектыўнай і непасрэдна знаходзіла адлюстраванне ў прынятых канстытуцыях. Іншая справа, што на практыцы большасць соймавых пастановаў, магчыма, за выключэннем падаткавых, ажыццяўлялася павольна ці ўвогуле не выконвалася.

В.У. Галубовіч

Па матэрыялам: Гарады Беларусі ў кантэксце палітыкі, эканомікі, культуры: зборнік навук. артыкулаў / Гродз.дзярж. ун-т; рэдкалегія: І.П. Крэнь, І.В. Соркіна (адк. рэдактары) [і інш.]. – Гродна: ГрДУ, 2007.

Facebook Vk Ok Twitter Whatsapp

Похожие записи:

История отношений Москвы с ВКЛ, а потом с Речью Посполитой рассматривалась Н.М. Карамзиным как первостепенная, наряду с отношениями с Ордой, а затем с ее наследниками и Турцией. Одной из фундаментальных позиций исторической концепции Н.М. Карамзина было положе...
В XV — первой половине XVI веков Великое княжество Литовское развивалось с учетом белорусских политических традиций, хотя все без исключения великие князья по линии отцов были литовского происхождения. Руководящая политическая роль в ВКЛ также принадлежала кру...
Вялікае княства Літоўскае у  XIV- сярэдзіне XVI стст. з’яўлялася феадальнай манархіяй. Сістэма кіравання ВКЛ была пабудавана па прынцыпу васалітэту. На чале княства стаяў вялікі князь літоўскі( першым тытул насіў Міндоўг (1253г)). Вялікі князь літоўскі каманда...