Янка Купала: асаблівасці паэтыкі шляху

У творчасці Янкі Купалы вершаў, якія  толькі ў загалоўку ўтрымліваюць канцэпт шляху ці дарогі, назбіраецца на добрую паэтычную кнігу. Зрэшты, і кніга з назвай матыву таксама ёсць: «Шляхам жыцця». Выбіраючы загалоўкавую фармулёўку для аднаго з лепшых паэтычных зборнікаў як ва ўласнай творчасці, так і ў беларускай літаратуры наогул, Купала, відаць, не мог прадбачыць, што ў канчатковым выніку тэма шляху і матыў шляху атрымаюць далёка не адназначнае творчае вырашэнне.

Два падарожжы ў «чужую зямлю»

Паэма Якуба Коласа заварожвае сучаснага чытача і такім пытаннем: як вонкавая «безнацыянальнасць» (героі паэмы самі не здольны і не могуць убачыць, што яны знаходзяцца на ўскрайку здзічэлага гістарычнага поля) суіснуе з неабходнасцю вялікай нацыятворчай задачы і як іх суіснаванне праяўляецца ў творы? Вось чаму праз матыў шляху і варта павесці гаворку аб адным – эстэтычным – механізме этнічнай самаідэнтыфікацыі .

«Новая зямля» і матыў беларускага шляху

Першыя пакаленні чытачоў і навукоўцаў сабралі з «Новай зямлі» шчодры «ўраджай» самых непасрэдных уражанняў, уражанняў пазнавальных, і цераз гэтую пазнавальнасць надта блізкіх. Паверхня твора акаймавалася ўстойлівай і ганаровай характарыстыкай, калі і сама ацэнка, выкрышталізаваная літаратуразнаўчым досведам, стала неўзабаве найбольш распаўсюджанай цытатай – перафразам «Новай зямлі» як «энцыклапедыі жыцця беларускага сялянства». Ледзь не паўстагоддзя таму, калі яшчэ надта ўстойліва трымаўся стэрэатып уяўленняў пра паэму як «эпас рэвалюцыі» (Ю.

Якуб Колас: універсаліі вобразнай памяці ў паэме «Новая зямля»

Значны твор мастацтва даецца нам як бы «навырост», да яго і насамрэч трэба яшчэ дарасці. Уяўленне тым больш справядлівае, калі перад намі такія мастацкія з’явы, праз якія глядзіць на нас геній народа, увасоблены індывідуальным творчым вопытам канкрэтнага аўтара. Такія творы – творы бясконцага росту, бясконцага люстранога ўзірання ў пэўную людскую супольнасць, яе існасць.

Трансфармацыя матыву ў літаратурнай свядомасці

Матыў шляху ў сістэме каштоўнасцяў мастацкага выказвання ўтварае арэал ці не найбольш пашыранага ўжывання. Ён здаўна ўваходзіць у знакавы склад самых першасных і разам з тым самых распаўсюджаных мастацкіх моваў, якімі паслугоўваецца чалавецтва пры тлумачэнні, адлюстраванні і ўвасабленні пачаткаў светабудовы.

Фальклорны матыў бяседы-вяселля ў драматычных творах Янкі Купалы

Фальклорны матыў бяседы-вяселля ў творах Янкі Купалы набывае новае, нацыянальна-адраджэнскае гучанне, бо, як слушна адзначае купалазнаўца Пятро Васючэнка,  «у мастакоў, апантаных нацыянальнай ідэяй, вобраз нявесты звязваўся з вобразам свае Радзімы, вяселле – незалежнасцю й рэалізацыяй гістарычнага лёсу нацыі»82.

  Літаральна ва ўсіх драматычных творах Янкі Купалы прысутнічае матыў вяселля, яго чаканне, залёты, але само вяселле ці адкладваецца на няпэўны час, ці немагчымае з прычынаў трагічных.

Матыў балю, бяседы-вяселля ў фальклорна-рамантычных паэмах Янкі Купалы

Многія важныя моманты матыву балю, бяседы-вяселля знаходзяць адлюстраванне і ў фальклорна-рамантычных паэмах Янкі Купалы.

Першая па часе напісання паэма «Курган» (1910) фонам для асноўнага сюжэту якраз і мае гучную бяседу-вяселле ў палацы магутнага князя, жорсткага валадара вялікіх абшараў, вобраз  якога сімвалізуе пякельнае зло:

Раз бяседа вялікая ў князя была:

     На пасад дачку княжну садзілі;

За сталом він заморскіх крыніца цякла,

Матыў бяседы-вяселля ў ранніх паэмах Янкі Купалы

У творчасці Янкі Купалы матыў бяседы-вяселля прагучаў надзвычай выразна, шматгранна, шматзначна, бо аўтарам не толькі адлюстраваны ўвесь старадаўні абрад вяселля, усе традыцыйныя індэксы матыву, але ўсё гэта метафарызаванае, перанесенае са сферы чалавечага існавання ў сферу быцця нацыі. Многія важныя моманты матыву знаходзяць адлюстраванне ў паэмах Купалы, якія традыцыйна прынята называць раннімі, улічваючы не толькі час напісання, але і пэўныя недахопы, што характэрныя гэтым творам.

Матыў балю, бяседы, ігрышча ў творчасці Алаізы Пашкевіч

Матыў балю, бяседы, ігрышча ў творчасці Алаізы Пашкевіч

 

Матыў роднай хаты

Хата ў традыцыйнай свядомасці беларусаў – правобраз універсальных уяўленняў аб матэрыяльнай і духоўнай прасторы жыцця, якая адмяжоўвае чалавека ад знешніх, чужых сіл, атульвае яго спакоем і душэўным цяплом і ўвогуле стварае камфортныя ўмовы існавання. Хата заўсёды будавалася і заставалася як свая ўласнасць і ўспрымалася як часціна свайго роду, бо звязвалася з уласнай сям’ёй, з пакаленнямі продкаў. У роднай хаце чалавек прыходзіў на свет, тут жа ён і адыходзіў у свет іншага вымярэння.

Страницы