Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie w świetle badań nad inskrypcjami nagrobnymi

Podstawę materiałową artykułu stanowią inskrypcje nagrobne cmentarzy prawosławnych i dawnych greckokatolickich z ponad 60 miejscowości wschodniej Lubelszczyzny. Większość objętych badaniami nekropolii to cmentarze wiejskie, dla których charakterystyczne jest zachowanie wspólnoty gwarowo kulturowej. Badano zarówno cmentarze otwarte, jak i zamknięte dla pochówków. Analiza inskrypcji pokazała, że w przestrzeni sepulkralnej wschodniej Lubelszczyzny wyraźnie zaznaczają się cechy charakterystyczne dla pogranicza językowego i kulturowego.

Na omawianym obszarze istnieją obok siebie dwa języki: polski oraz ukraiński (tj. gwary zachodniopoleskie przynależące do dialektu północno-zachodnioukraińskiego). W sferze religijnej wyraźne są także wpływy języka rosyjskiego, zwłaszcza w okresie do 1918 r.

Odzwierciedlenie elementów pogranicza polsko-wschodniosłowiańskiego dostrzec można na poziomie grafii. Wyrażone jest ono poprzez zróżnicowanie alfabetu: występują tutaj zarówno napisy cyrylickie, jak i napisy łacinką (alfabet łaciński dominuje zwłaszcza w inskrypcjach powojennych i współczesnych). Wewnętrznie zróżnicowana jest sama cyrylica. Jak zauważa F. Czyżewski, na badanym obszarze funkcjonują inskrypcje pisane alfabetem rosyjskim sprzed reformy, alfabetem rosyjskim zreformowanym oraz alfabetem ukraińskim [1, s. 26]. Oto przykłady napisów cyrylicą sprzed reformy (pogrubioną czcionką zaznaczono grafemy usunięte po reformie):

 

ZAB-7081

В.П.

ПОМЯНИ ГОСПО

ДИ ДУШУ УСОПША

ГО РАБА ТВОЕГО

ВИКЕНТІЯ

СЕЙ ХРЕСТ СООРУ

ДИЛ ІОСИФЪ

НАЗАРУКЪ

1893 Г. 23 СЕНТАБРЯ

 

           NW-3580

Б. П.

ЗДѢСЬ

ПОКОИТСЯ ПРАХЪ ПАВЛЫ

ВАСИЛЬЕВНОЙ

ФИЛИПЮК

РОД. 4 МАЯ 1869 Г.

УМ. 14 ОКТ. 1911 Г. ПРО-

ЖИВШЕЙ ВЪ СУПРУЖЕСТВѢ 26 ЛѢТЪ

ВОЗДВИГНУТЪ

МУЖЕМ ΘЕОДОРОМ

ФИЛИПЮКОМЪ

 

 

Inskrypcje zapisane alfabetem rosyjskim zreformowanym stanowią znaczny odsetek analizowanego materiału. Oto przykłady takich inskrypcji z różnych okresów:

ZAB-6206

УПОКОИ ГОСПОДИ

ДУШУ УСОПШАГО

РАБА ТВОЕГО

СТЕФАНА

РУЦКАГО

ПОМ. 1925 ГОДА

НА 56 ГОДА

ЖЫЗНИ

ПАМЯТЬ ОТ ДЕТЕИ

 

ZAB-6393

СО СВЯТЫМИ

УПОКОЙ

ГОСПОДИ

ДУШУ РАБЫ

ТВОЕЯ ВЕРУ

ЗИНЬЧУК

Р.Ж. 1941 Г.

ПОМ. 1942 Г.

 

Jak stwierdza F. Czyżewski, inskrypcje w alfabecie ukraińskim pochodzą głównie z okresu międzywojennego i początku lat 40. XX wieku [1, 26]. Poniżej przykłady inskrypcji ukraińskojęzycznych:

 

WKI-IІ-9209

Б. П.

АДАМ І

МИХАЙЛО

КОТ

ВМЕРЛИ

9-ХІІ-1981 Р.

15-ХІІ-1888 Р.

ПРОЖИЛИ

78 Л. – 25 Л.

ВІЧНА ЇМ

ПАМЯТЬ

ВІД

ВНУКІВ І ПРАВНУЧКУВ

ВАСИЛА ІВАНА

І МИХАЙЛА КОТ.

1936 Р.

BP-II-3080

Б. П.

МИХАЙЛО

ЛУЦЕВИЧ

ГРОМАДЯНИН СЕЛА НОСIВ

НАР. 10. Х. 1910 Р.

В НОСОВI

Б. П.

IГОР

КОЗАЦЬКИЙ

УЧИТЕЛЬ У НОСОВI

НАР. 12. ХII. 1912 Р.

ПОМЕРЛИ ТРАГIЧНО ДНЯ

31. V. 1944 Р.

В БIЛIЙ НА ПIДЛЯШІ

ВІЧНАЯ ЇМ ПАМ’ЯТЬ

 

 

W przypadku niektórych inskrypcji trudno jest ostatecznie rozstrzygnąć o tym, w jakim języku – ukraińskim czy rosyjskim – są one napisane, np.:

BPA-9343

НЕЗАБВЕННЫМ РОДЫЧАМ

ПОХОВАННЫМ НА ТОМУ

МІСЦЮ РОДУ

КОЛЯДА

ОД ЛЮБЫМЫХ ДІТЕЙ

И ВНУКІВ 21 – ХІ – 1923 г.

  Napis zawiera zarówno elementy języka rosyjskiego (np. leksem незабвенный ‘niezapomniany, pamiętny, nieodżałowany’; grafem ы), jak i ukraińskiego (np. samogłoska i jako kontynuant dawnego ѣ – МІСЦЮ, ДІТЕЙ; końcówka ів w dopełniaczu l. mn. - ВНУКІВ).

         Wśród analizowanych inskrypcji są zapisy, w których występuje odmienność wersji językowej w stosunku do przypisanej danemu językowi tradycji graficznej. Tekst rosyjski może być zapisany łacinką:

ZAB-6483

STEFAN BOŻYK

UM. 5 MARTA

1937 G

NA 41 R. Ż

MIR PRACHU TWOIEMU

DOROGOIJ MUŻ

         Wzajemne wpływy współistniejących obok siebie języków są dostrzegalne na różnych poziomach, np. na poziomie fonetycznym. Nazwisko Микитюк występuje w inskrypcjach przeważnie z miękkim t’:

 

ZAB-6590

ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ

МИКИТЮКОВ

ВАСИЛИЙ ПР 1972

ЖИЛ 68 ЛЕТ

МЕЛАНИЯ ПЛА 1964

ЖИЛА 63 ЛЕТ

ПАМЯТЬ ОТ ДИТЕЙ

Odnotowano także napisy, w których miękkie t’ zastępowane jest przez charakterystyczne dla polszczyzny c’; dotyczy to zarówno przykładów w języku rosyjskim, jak i polskim:

ZAB-6493

ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ

МИКИЦЮК

МАРИЯ

ПР. 19 IX 1934 Г.

ЖИЛА 15 ЛЕТ

ПАМЯТЬ ОД

БРАТА

ZAB-6591

Ś. P.

MIKICIUK

ANTONI

ŻYŁ LAT 90 ZM. 06.01.2004 R.

ZAB-6629

 

Podobne zjawisko obserwujemy w przypadku nazwiska Ignatiuk, które w zapisie łacińskim na dwóch stojących obok siebie tablicach nagrobnych zapisane jest raz z miękkim t’, raz z c’:

ZAB-6616

Ś. P.

ADAM IGNACIUK

50 LAT

(PONIŻEJ DRUGA TABLICA)

Ś. P.

JERZY

IGNATIUK

W analizowanym materiale odnaleziono inne przykłady, w których nazwiska wschodniosłowiańskie, chociaż pisane łacinką, nie ulegają wpływom polskim i zachowują miękkie t’ i d’:

ZAB-6805

S.P.

NINA KOTIUK

ŻYŁA LAT 63  ZM.10-X-1991 R.

DYMITR KOTIUK

ŻYŁ LAT 83  ZM.DN.30-IV-1997 R.

POKÓJ ICH DUSZOM

ZAB-7047

Ś.P.

HELENA

DAWIDIUK

ŻYŁA 76 LAT

ZM.13.08.2003R.

POKÓJ JEJ DUSZY

W polskojęzycznej inskrypcji zawierającej nazwisko Korzeniewska zapisano zgodnie z polską normą ortograficzną rz:

ZAB-6630

Ś. P.

ANNA

KORZENIEWSKA

ŻYŁA 43 LAT

ZM. 24-XII-1940 R.

POKÓJ JEJ DUSZY

W inskrypcji rosyjskojęzycznej nazwisko to odnotowano z miękkim r’, a więc dostosowano je do normy rosyjskojęzycznej. Przymiotnik rodzaju żeńskiego КОРЕНЕВСКА pozostaje jednak w postaci bez końcowego rosyjskiego –я (КОРЕНЕВСКА, a nie КОРЕНЕВСКАЯ):

 

ZAB-6 629

ЗДЕСЬ

ПОКОИТСЯ

ПАУЛИНА

КОРЕНЕВСКА

ПОМІЕ 12 ДІЕКА

1987 Г

ЖЫЛА 70 Л

МІР ПРАХУ ТВОІЕМУ

ПАМЯТЬ ОТ

СЫНА І ДОЧЕРИ

12. ХІІ. 1938 Г.

Odnotowano inne przykłady nazwisk przymiotnikowych w języku rosyjskim w postaci ściągniętej:

ZAB-6265

ВИЕЧНАЯ ПАМЯТ

АНАСТАЗИЯ

ВЕНСЛАВОВСКА

ПОЖ – 40 ЛЕТ

ПОМ – 1918 Г.

СИН ПАВОЛ. ПОЖ – 18 ЛЕТ

ПАМЙЯТЬ ОД ДОЧИ

МАРЙ(nieczytelne) ВНУКОВ

ZAB-6942

ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ

КАМИНЬСКИ ИВАН

ЖИЛ 55 ЛЕТ

ПР. 1968 Г.

ПАМЯТЬ ОД ЖЕНЫ

 

 

 

Obecne są także przykłady nazwisk przymiotnikowych nieściągniętych:

 

BP-I-2770

ЗД5СЬ ПОКОИТСЯ

СОФІЯ СТЕФАНОВНА

ТОКАРСКАЯ

Р. 29 СЕНТЯБРЯ 1887 Г.

СКОН. 8 МАРТА 1914 Г.

МИРЪ ПРАХУ ТВОЕМУ ДОРОГАЯ ЖЕНА

УПОКОЙ ГОСПОДИ ДУШУ РАБЫ ТВОЕЯ

BP-I-2836

ЛЕОНТІЙ

ИВАНОВИЧЪ

РОДИЕВИЧЪ

ВЛОТНИЦКІЙ

СКОН. 30 АПРЉ 1878 Г.

 

 

Interesująca jest analiza nazwiska Nieścioruk (taka jego wersja – w alfabecie łacińskim - została odnotowana najczęściej). Widać tu np. wahania między miękkim (charakterystycznym dla j. rosyjskiego) i twardym (właściwym j. polskiemu i ukraińskiemu) –n przed samogłoską –e,  wahania s : ś , t : ć, zwężenie e do i. Oto przykłady zapisu tego nazwiska:

ZAB-6833

Ś.P.

KIRYŁO I ANTONINA

NIEŚCIORUK

ZMARLI W 1920 R.

POKÓJ ICH DUSZOM

 

ZAB-6832

Ś.P.

TEODOR

NIESTORUK

ŻYŁ LAT 66  ZM.26.05.1966 R.

MARIA

NIESTORUK

ŻYŁA LAT 95  ZM.1.12.1999 R.

POKÓJ ICH DUSZOM

 

ZAB-7078

Ś.P.

PELAGIA

NIŚCIORUK

ZM.DN.6-IX-1978 R.

POKÓJ JEJ DUSZY

 

KM-1652

Ś. P. Ś. P.

JANINA  MICHAŁ

NISTERUK  NISTERUK

ŻYŁA LAT 59  ŻYŁ LAT 81

ZM. 22-VIII-1976 R.  ZM. 28-VI-1990 R.

POKÓJ JEJ DUSZY  POKÓJ JEGO DUSZY

 

BP-I-2928

ANTONINA NESTERUK

3-IX-1912 4-III-1999

KONRAD NESTERUK

3-III-1912 10-III-2003

STEFAN NESTERUK

30-VIII-1938 26-XI-2003

 

ZAB-6458

В. П.

СТЕФАН

НЕСТЕРУК

СКОНЧ. 24 ФЕВРАЛА

1933 Г.

НА 18 Г. ЖИЗНИ

МИР ПРАХУ ТВОЕМУ

ДОРОГОЙ СЫН

ПАМЯТЬ ОТ

РОДИТЕЛЕЙ

 

ZAB-6240

ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ

ДОМІНИКА

НЕСЬЦИОРУК

РОЖ. 1862 Г.

ПОМ. 1921 Г.

 

ZAB-7018

УПОКОЙ ГОСПОДИ

ДУШУ УСОПШАГО

РАБА ТВОЕГО

АЛЕКСАНДРА

НИСЦИОРУКА

ПОМЕР 1945

НА 65 ГОДА

ЖЫЗНИ

 

Odnotowano inskrypcję z właściwą polszczyźnie, a nietypową dla języka ukraińskiego końcówką 1 os. l. poj. czasu przeszłego powstałego przez połączenie imiesłowu na -л (w rodzaju męskim u-niezgłoskotwórcze oznaczone za pomocą litery – в) z formą osobową czasownika posiłkowego przekształconego w końcówkę:

KC-II-0456

В. П.

ФЕДОР КОЦЮБА

УРОДИВСЯ 28 СТИЧНЯ 1906 Р

ПРОЖИЛ 73 ЛЕТ

ПОМЕР 16-VII-1979

ЗБУДУВАВЕМ СОБИ ВЛАСНУ ХАТУ

СПОКИЙНО В НИЙ БУДУ СПОЧИВАТИ

НИ БУДУ ДО СИНА МОГИЛЫ ХОДЫТЫ

НИ БУДУ БИЛШ СВИТЛА СВИТЫТЫ

ПОКУЙ ЕГО ДУШЕ

Teksty inskrypcji nagrobnych mają na ogół ustaloną kanoniczną formę w części informacyjnej, tworzą stały model [2, s. 28]. Zwykle na pierwszym miejscu w szablonie stylistycznym nagrobka znajduje się idiom Ś.P. [3, s. 25], w przypadku napisów cyrylickich В. П. (вічна память, вечная память), Б. П. (блаженної памяті, блаженной памяти) [4, s. 50]. Oto przykłady takich inskrypcji:

 

NW-3674

Ś. P.

SERGIUSZ

HORBOWIEC

ŻYŁ LAT 79

ZM. DN. 20. 08. 2005 r.

SPOCZYWAJ W POKOJU

 

NW-3684

Ś. P.

OLGA

FILIPIUK

ŻYŁA LAT 75 ZM. 16-VII-1981

Z PAMIĘCIĄ MĘŻA ANTONIEGO

KTÓRY ZGINĄŁ W OŚWIĘCIMIU 11-VII-1941

POKÓJ ICH DUSZOM

 

KC-3473

В. П.

ИОСИФ ДУДАС

ЖИЛ 22 Г УМ 20 VI 1915 Г

З ДЕРЕЧАНКИ

МИР ПРАХУ ТВОЕМУ

 

WKI-I-9153

Б. П.

АННА

ТРОЦЮК

ПР 54 ЛІТ

УМ 17 СІЧ

1944

 

WKI-I-9154

Б. П.

ЯКОВ

ВАРВАРА

КОТ

ВМЕРЛИ

В 1922 І 1934 Р.

НА 59 І 69 РОЦІ

ЖИТТЯ

ВІЧНА ІМ

ПАМЯТЬ

 

 

Elementy te są tak ściśle związane z tradycją właściwą danemu językowi, że nie ulegają zmianom i wpływom. W analizowanym materiale nie odnaleziono napisów cyrylicą z abrewiaturą С. П., a w napisach łacinką z abrewiaturą W. P. czy B. P.

Podobną „odpornością” charakteryzują się elementy końcowe inskrypcji. W napisach łacińskich są to słowa Pokój jej/jego/ich duszy/duszom, podkreślające duchowy, nieśmiertelny aspekt życia ludzkiego. Inaczej jest w inskrypcjach cyrylickich, gdzie słowa zamykające napis to zwykle Мир праху твоєму/твоему/вашему itp., a więc nawiązujące do aspektu doczesnego, ziemskiego bytowania człowieka[1]. Poniżej inskrypcje zawierające wymienione elementy:

ZAB-6859

Ś.P.

KPT.WP.MGR INŻ.

WAKULUK

LAT 34

ZM.27.I.1998

POKÓJ JEGO DUSZY

BP-I-2800

Ś. P.

TEOFILA HORNOWSKA

ŻYŁA LAT 79

ZM. 19-IV-1993 r.

POKÓJ JEJ DUSZY

 

KC-3361

ТУТ СПОЧИВАЕ

МАРИЯ

СТРУЧУК

ЖИЛА 16 ЛІТ

ВМ. 14 / ІІІ 1944 Р

МІР ПРАХУ ТВОЕМУ

KC-3430

ЗДЕСЬ ПОКОИТСЯ

ПРАХЪ

КАЛЬШУК ПЕЛАГИЯ

Ж. 65 Л. УМ 25 VII 68

МИР ПРАХУ ВАШЕМУ

 

 

        

***

 

Przedstawiona analiza zjawisk językowych pokazuje zarówno elementy ulegające wpływom bliskich, funkcjonujących we wspólnej przestrzeni społeczno-religijnej języków, jak i elementy zróżnicowane, nie poddające się zmianom. Świadczy to o pogranicznym charakterze opisywanego obszaru, na którym znane są tendencje do przenikania, akceptacji i asymilacji, ale też do rozgraniczeń i kontrastowania [6, s. 152].

 

Rozwiązania skrótów nekropolii, z których pochodzą inskrypcje nagrobne:

BO – Brzeźno

BP – Biała Podlaska

BPA – Bokinka Pańska

KC - Kodeniec

KM - Kostomłoty

NW – Nosów

WKI – Wyryki

ZAB – Zabłocie

 


[1] Synonimicznie z leksemem прах w inskrypcjach Wołynia odnotowano leksem тління [5, s. 206]

Agnieszka Dudek-Szumigaj

Шлях да ўзаемнасці, 2012