Матыў балю, бяседы-вяселля ў фальклорна-рамантычных паэмах Янкі Купалы

Многія важныя моманты матыву балю, бяседы-вяселля знаходзяць адлюстраванне і ў фальклорна-рамантычных паэмах Янкі Купалы.

Першая па часе напісання паэма «Курган» (1910) фонам для асноўнага сюжэту якраз і мае гучную бяседу-вяселле ў палацы магутнага князя, жорсткага валадара вялікіх абшараў, вобраз  якога сімвалізуе пякельнае зло:

Раз бяседа вялікая ў князя была:

     На пасад дачку княжну садзілі;

За сталом він заморскіх крыніца цякла,

     Бегла музыка ўкруг на паўмілі 60.

Гэтай пышнай бяседзе, якая нагадвае выставу каштоўнасцяў надзвычай высокай матэрыяльнай, але сумніўнай духоўнай вартасці, супрацьпастаўлены іншы баль. Там няма шыкоўных строяў і нават строяў святочных, там адсутнічае бяседны стол, бо гэта – праўдзівы баль душаў, дзе рэй вядзе гусляр, дзе валадарыць пазначаны Небам талент паэта-прарока, музыкі. Песня гусляра валодала сапраўднай чарадзейнай сілай, была ахутана таямніцай слова, чарам гукаў. Здольная адвесці людзей у свет высокіх праўдаў, дабра, яна будзіла чалавечую думку і сама станавілася асновай для народнай творчасці:

Акалічны народ гуслі знаў гусляра;

     Песня-дума за сэрца хапала;

Вакол гэтай думы дудара-званара

     Казак дзіўных злажылась нямала61.

Магутная постаць валадара чалавечых душаў гусляра – гэта не толькі вобраз беларускага Арфея, але і праўдзівага прарока, паяднанага з вялікімі, нябеснымі праўдамі, падуладнага толькі Небу. Адсюль ягоная непахіснасць перад валадарамі зямнымі, якім ёсць князь, адсюль нескаронасць, упэўненасць у сваёй праўдзе.

Кожнае з’яўленне гусляра нагадвае сыход на зямлю магутнай нябеснай сілы, якая прыкоўвае да сябе ўвагу ўсяго існага, лечыць знявераныя душы і знявечаныя целы. Гукі, што вылятаюць з гусляравых струнаў, быццам ператвараюцца ў нябачныя ніці, што ахутваюць усё навокал. І снуецца нябачнае воку нябеснае покрыва, якое засланяе ад штодзённага клопату не  толькі людзей, але ўсё жывое. Здзяйсняецца праўдзівы цуд, а ўсё вакол з заміраннем успрымае яго:

Кажуць толькі як выйдзе і ўдарыць як ён

     Па струнах з неадступнаю песняй, –

Сон злятае з павек, болю цішыцца стогн,

     Не шумяць ясакары, чарэсні…62 

Не толькі нябесныя, зямныя і вадзяныя істоты падуладныя чару песні гусляра, але нават вялікі цуд прыроды – папараць-кветка – з’яўляецца прад вачыма людзей ва ўсёй сваёй красе: «Пад звон-песню жывучых гусляравых струн // Для ўсіх папараць-кветка ўзыходзіць».

 Духоўную перавагу гусляра, сувязь мастака з Небам, пазначаны нябеснай сілай талент  прызнае і ягоны загубца – князь. Нават перапоўнены вялікім гневам, калі выслухаў песню гусляра, князь па-свойму аддае належнае яго велічы, параўноўваючы з самым сонцам: «Гэй ты, сонцу раўня…»

Матыў духоўнай бяседы, у цэнтры якой ужо цень-здань гусляра, адлюстраваны і ў фінале паэмы, калі сплыло шмат гадоў, а на магіле гусляра вырас малады дуб. Гэта карціна «сімвалізуе несмяротнасць высакароднай ідэі, якую герой адстаяў цаной свайго жыцця»63:

Гуслі строіць свае, струны звонка звіняць.

     Жменяй водзіць па іх абамлелай,

І ўсё нешта пяе, што жывым не паняць,

     І на месяц глядзіць, як сам, белы64.

Некалькімі штрыхамі намаляваны баль казацкай моладзі ў фальклорна-рамантычнай паэме «Бандароўна». У цэнтры гэтай мілай бяседы-гулянкі – галоўная гераіня, сонцаносная Бандароўна. «Незвычайная сонечнападобнасць і светаноснасць гераіні – вынік той ідэалізацыі вобраза, калі ўзвышанае дасягае свайго вышэйшага пункту ў прыгожым»65. Знешняя  прыгажосць Бандароўны падкрэслівае прыгажосць яе ўнутранага свету, сілу, нязломнасць яе духу. У часе гулянкі-бяседы, у віхуры танцаў асабліва ярка адлюстроўваецца краса чалавека, раскрываецца яго душа. Гэта карчомная бяседа ўяўляе сабой кульмінацыю росквіту Бандароўны:

  А сягоння ж выглядае

     Лепей , як заўсёды, –                                                                                                                            

У карчомцы з казакамі

     Цешыцца з свабоды.

 

У гульні сама рэй водзіць,

     Весела міргае,

Задзіўляе усіх чыста,

     Як зара якая66.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 

            Бандароўна – юная дзяўчына, па сутнасці сваёй – нявеста, але ейны вясельны ўбор становіцца ўборам хаўтурным.

Наогул, шмат што збліжае матыў бяседы-вяселля і матыў смерці, хаўтураў. Плач-галашэнне па памерлых нагадвае песню-плач нявесты ў часе развітання з радзінай, роднай хатай, дзявочым ладам жыцця (згадаем маналог нявесты з паэмы Янкі Купалы «Адвечная песня»). Убор рана памерлай ці загубленай злой сілай маладой дзяўчыны традыцыйны – строй нявесты. Як і ў паэме «Бандароўна»:

Прыбіралі як да шлюбу,

     Ў белю і вэлёны…

Пазлацістыя на пальцы

     Персцяні ўздзявалі…

З руты-мяты ёй вяночак

     Вілі у дамоўку,

Як карону каралеўне,

     Клалі на галоўку67.

Адкуль гэтая традыцыя? Мажліва, уяўленне нашых продкаў бачыла цнатлівую маладую пакойніцу нявестай, аддадзенай найвялікшаму, найпрыгажэйшаму жаніху – Хрысту.  Ці раней – у паганскія часы – паганскім багам. Бо, да прыкладу, маладых дзяўчат, што прыносілі ў ахвяру, кідаючы ў рэчку, каб залагодзіць злыя сілы, таксама апраналі ў прыгожыя белыя строі. Адсюль і абрад складання шлюбаў у каталіцкіх манастырах, калі будучая манашка апранаецца ў часе гэтага ўрачыстага абраду ў шлюбны ўбор. Надзвычай кранальна апісана гэта ў мемуарах святой Тэрэзы ад Дзіцятка Езуса. Ці згадаем строі маленькіх дзяўчынак, што ідуць да першай камуніі.

Кульмінацыйны момант ва ўсім творы (у паэме «Бандароўна») – выбар гераіні. Усё падрыхтавана дзеля багатай бяседы, дзе роля «як бы» маладой адводзіцца Бандароўне, дзе ўсё знешне нагадвае вяселле:

Пасадзіў пан Бандароўну

     У куце на лаву,

Як бы тую маладую

 У вясельнай славе68.

Гэтае «як бы» падказвае нам, што не па сваёй волі заняла дзяўчына гэты ганебны для яе пасад, і не ў якасці нявесты пасадзілі яе на пачэсны кут. І не слава яе чакае. Згода можа быць толькі вялікай ганьбай, якую гордая Бандароўна не прыме ніколі. Нельга згадзіцца з вызначэннем сутнасці гэтага вобраза як ахвяры: «Прыгажуня Бандароўна – ахвяра тыраніі пана Канеўскага»69. Бо ахвяра не мае волі, не мае выбару, ёю кіруе страх і немажлівасць штосьці змяніць. Бандароўна ж, гінучы, перамагае. Яна сама выбірае лепш смерць, чым ганьбу, яна не баіцца. Яе выбар – гэта «выбар паміж смерцю і бессмяротнасцю»70. Смерцю, калі б прыняла ўмовы пана. Такі выбар, што прыняла гераіня, пад сілу здзейсніць толькі натурам гераічным, здольным на духоўны подзвіг у імя высокіх ідэалаў.

А пан Патоцкі тым часам старанна рыхтуе ўсё дзеля гучнай бяседы:

Застаўляе стол дубовы

     Сытаю ядою,

Мёд, віно ў жбанах б’е пенай,

     Як бы мора тое.

 

Яшчэ мала: пан вяльможны

     Клікае музыкаў,

Знаць, заход вялікі робіць

Ён к гульні вялікай71.

Амаль перад гэткім жа выбарам стала Наталька – гераіня яшчэ адной фальклорна-рамантычнай паэмы Янкі Купалы «Магіла льва». Безумоўна, яе выбар не быў пазначаны такім трагізмам, нішто не пагражала яе жыццю. І выбар яна зрабіла ў адпаведнасці з сваім разуменнем дабра і зла, цалкам іншы, чым Бандароўна. Але Бандароўна – адзіная, Бандароўна – гераіня, а Наталька – адна з многіх, звычайная ахвяра не толькі распуснага маладога баярына, але і свайго жадання жыць багата і прыгожа, як яна тое разумела. І не ў апошнюю чаргу яна стала ахвярай людской чэрствасці і «данімання».

У паэме «Магіла льва» – матыў балю, бяседы-вяселля непасрэдна не адлюстраваны. Ёсць матыў яго чакання, прадказання. Зрэшты, Машэка якраз і адпраўляецца ў далёкую вадроўку па просьбе Наталькі з мэтай зарабіць «штось… к жаніцьбе». Ні адной сцэны тых баляў у палацы маладога баярына, дзе весяліцца няшчасная Наталька, Купала не падае. Трагедыя гераіні ў неразуменні, што такое жыццё для яе – яма, куды неабачна трапіла і скуль выйсця няма.

Праўда, ёсць у паэме водгукі страшнага крывавага піру-«жыравання», які ладзіць Машэка-забойца, захмялелы, азвярэлы ад людское крыві, дзе пануе смерць, дзе, як і на кожным балі, ёсць адпаведнае «музычнае аздабленне»: «А гімн пяе яму сава».

Самае рамантычнае, самае светлае і ўзнёслае вяселле намалявана Купалам у паэме «Яна і я», паэме-утопіі, паэме-мары. Адзінымі сведкамі тут, гасцямі і адначасна сватамі – «нявіданыя дзівы», што нагадваюць пасланцоў Неба – анёлаў – і падказваюць закаханым шлях адзін да аднаго:

Стаялі мы. Нявіданыя дзівы

Нас абымалі крыллямі сваймі,

Шапталі мне: вазьмі яе, шчаслівы!

Шапталі ёй: сабе яго вазьмі!72

Гэтыя ж «нявіданыя дзівы» бяруць на сябе адказную ролю бацькоўскага блаславення, галоўнае ў якім – наказ быць заўсёды поруч, разам прайсці праз усе выпрабаванні. Апроч таго, выконваюць функцыі святара на гэтым незвычайным шлюбе:

                                           І рукі злучывалі нам навекі,

Багаслаўленне далі нам сваё

Ісці у свет праз горы, долы, рэкі,

Ісці супольна праз усё жыццё73.

Такой жа незвычайнай, незямной ёсць музыка на гэтым вяселлі, а строі маладых – алюзія да традыцыйна белых сукенкі і вэлюму нявесты і цёмных колераў убору маладога:

Вясельны гімн, як плачкі, нам запелі

І заракалі крыллямі зарок –

Над ёй, заручанай, у шлюбнай белі,

І нада мной, ахутаным у змрок74.

Зарокі-пажаданні, якія таксама ўкладзены ў вусны дзіваў, нагадваюць традыцыйныя вясельныя тосты. У іх чуецца водгулле самага старажытнага фальклорнага жанру – замовы з характэрнай заклінальнай інтанацыяй, а кожны радок традыцыйна пачынаецца анафарай:

А каб вас злыя не змаглі заломы!

А каб не зналі душы вашы ран!

А каб вас не кранулі буры, громы!

А каб к сабе не звабіў вас курган!75

Адпаведна такой рамантычнай бяседзе-вяселлю намаляваны і матыў першай шлюбнай ночы, дзе пачынаецца шлях яго і яе – «праз мілаванне – да духоўнага ўдасканалення, праз пачуццё кахання да блізкага і роднага чалавека – да любві к бліжняму»76 – найвышэйшага адзінства, што навекі аб’ядноўвае дваіх:

У ночнай цішы, ў любым упаенні,

У патаенні ад жыцця, людзей,

Агонь душу і сэрца распрамене,

Агонь гарачых, злучаных грудзей77.

            У раздзеле «Яблыні цвітуць» той жа матыў бяседы-вяселля, але ўжо ў іншым разуменні героямі. Іх зямное каханне, каханне мужчыны і жанчыны, набывае біблейскія рысы, калі сам Творца прысутны тут праз прыродныя стыхіі, а героі пераўтвараюцца ў першалюдзей – у Адама і Еву:

Раем на зямлі выглядаў нам сад,

Я ў ім – Адам, яна ў ім – Ева;

У раі гэтым вецер быў нам бог і сват,

Вяцьвямі шлюб давала дрэва78.

            Гэтае вяселле – апафеоз так чаканага і немажлівага ў рэальным свеце шчасця, (невыпадкова «Купала выбірае форму падачы матэрыялу як уяўна-магчымую, а не рэальна-здзейсненую»79).  Усё вакол далучана да ўрачыстай бяседы. Вясельныя ролі выконваюць тут не нейкія «нявіданыя дзівы», а спадарожнікі «райскага» жыцця герояў. Выразна гучаць урачыстыя, гімнавыя інтанацыі:

Птушкі ў мільён струн вяселле гралі нам,

Пасажнай маткай была пчолка,

Сонца несла ўцехі думкі і грудзям,

Пасцелю слала нам вясёлка80

У фальклорна-рамантычных паэмах, у адрозненне ад паэмаў ранніх, дзе «сацыяльна-побытавая тэндэнцыя настолькі моцная, што перашкаджае ўнутранай драматызацыі дзеяння, эмацыянальнаму руху самой думкі паэта»81, Купала ўздымаецца да філасофскага асэнсавання фальклорнага сюжэта, важную, а часам кульмінацыйную ролю ў якім адыгрывае матыў бяседы-вяселля.

Матыўная прастора беларускай літаратуры пачатку ХХ стагоддзя: манагр. / І.В. Жук [і інш.].; пад рэд. І.В. Жука — Гродна : ГрДУ, 2009.