Комплекс будынкаў былой сядзібы “Станіславова”: палац

Сядзіба Станіславова - помнік сядзібна-паркавай архітэктуры другой паловы 18 стагоддзя. Размешчана на паўночна-ўсходняй ускраіне Гродна, у яго былым прыгарадзе - Станіславова (сучасная вуліца Ціміразева). Сфарміравалася ў 1760-1770-я гады па праекце італьянскага архітэктара Дж. Сака. Была загараднай рэзідэнцыяй караля Рэчы Паспалітай Аўгуста Панятоўскага. Сваю назву атрымала ад імя караля, як і сядзібы Аўгустова і Панямунь. Палац быў прызначаны для кароткачасовага знаходжання караля і называўся паляўнічым.

Ансамбль уключаў сядзібны дом, 2 флігелі, гаспадарчыя пабудовы, парк. У планіроўцы ансамбля захаваліся элементы рэгулярнасці. Агульны выгляд сядзібы вядомы па малюнку Н.Орды другой паловы 19 ст., на падставе якога можна зрабіць выснову, што на працягу 100 гадоў палац захоўваў свой ​​першапачатковы выгляд. На жаль, па малюнку нельга вызначыць матэрыял даху, а ў архіўных і літаратурных крыніцах звестак аб першапачатковым матэрыяле даху ў сядзібе Станіславова не знойдзена. Вядома толькі, што ў сваіх праектах Дж. Сака часта выкарыстоўваў чарапіцу, якую прывозілі з Галандыі. Цэнтральнае месца займаў сядзібны дом, размешчаны на версе спадзістага схілу.

Сіметрычна размешчаныя бакавыя флігелі ўтваралі парадны курданёр, які з боку ўезду быў абнесены невысокай агароджай. Флігелі - аднапавярховыя прамавугольныя ў плане будынка з высокім вальмавым дахам, размешчаны на рэльефе ніжэй за ўзровень палаца, маюць дапаможнае значэнне. Гаспадарчыя пабудовы размяшчаліся за заходнім флігелем і шматразова перабудоўваліся ў адпаведнасці з гаспадарчымі патрэбамі.

 За домам часткова захаваўся парк радыяльна-прамянёвай планіроўкі. Парк плошчай каля 3 га ствараўся ў стылі позняга барока і меў трохпрамянёвае размяшчэнне асноўных алей, якія прасочваюцца часткова за домам былой рэзідэнцыі. З дрэў згадваюцца ліпы, грабы, бэз.   Цагляны палац першапачаткова быў аднапавярховым (другі паверх надбудаваны пасля Другой сусветнай вайны), прамавугольным у плане, каменным будынкам з двухпавярховай цэнтральнай часткай, вылучанай на дваровым фасадзе паўкруглым эркерам з манаграмай караля на атыку, а на галоўным - рызалітам з атыкавым завяршэннем. Да яго прымыкаў глыбокі порцік з аркадамі, якія стваралі крыты заезд. Над порцікам размяшчалася шырокая тэраса з каменнай балюстрадай. У дэкоры палаца выкарыстаны пілястры, раскрэпаваныя карнізы, філёнгі, лепка. Прамавугольныя і арачныя вокны ўпрыгожаны лучковымі і трохвугольнымі франтонамі, гірляндамі, плоскімі ліштвамі.

Планіроўка сядзібы першапачаткова была калідорнай. У цэнтральнай частцы палаца размяшчаліся парадныя памяшканні - бальная зала ў двух узроўнях з прыгожа выкладзеным паркетам, які знішчылі казакі падчас 1 Сусветнай вайны. Да 1939 года захоўваліся таксама сляды ляпніны на столі. Фрагменты насценных роспісаў на міфалагічныя сюжэты доўгі час захоўваліся ў зале, размешчанай непасрэдна над вестыбюлем (магчыма, тэатральным). Падняцца ў залу можна было па лесвіцы, размешчанай з правага боку вестыбюля. У вестыбюлі захаваліся 2 печы ў стылі неаготыкі, абліцаваныя паліванай керамічнай пліткай цёмна-карычневага колеру (канец 19 стагоддзя).

Пасля падзелу Рэчы Паспалітай гэты канфіскаваны расійскім урадам маёнтак перайшоў у прыватную ўласнасць расійскаму генералу Рубану. У 1814 годзе Станіславова купіў князь Ксаверы Францавіч Друцкі-Любецкі, які меў больш буйныя ўладанні ў Шчучыне і Чарлёне, таму ў Станіславова на працяглы час не затрымліваўся. На працягу 150 гадоў у Станіславова пражывалі, у асноўным, адміністратары.

На мяжы 19 і 20 стст. уладальнікам маёнтка быў князь Уладзіслаў Друцкі- Любецкі, а пасля яго смерці ў 1913 г. - яго жонка Мар'я. У 1920-39 гг. маёнтак належаў іх сыну Яну, які пастаянна пражываў у сваім маёнтку пад Варшавай.

У нацыянальным гістарычным архіве РБ у г. Гродна захоўваецца справа аб адкрыцці сола-вэксальнага крэдыту землеўладальніку Друцкаму-Любецкаму Уладзіславу Аляксандравічу пад заклад маёнтка Станіславова за 1910-1913 гг.

У 1913 г. князю Уладзіславу Друцкаму-Любецкаму быў адкрыты крэдыт у памеры 21 тыс. рублёў на куплю ўгнаенняў, павелічэнне працоўнай сілы, паляпшэнне пагалоўя жывёлы, распрацоўку і вываз вапны для ўгнаення палёў.

 У сувязі з адкрыццём крэдыту быў складзены акт з апісаннем маёнтка, у якім пазначана, што маёнтак перайшоў да Уладзіслава ў 1896 г. Пабудовы ў маёнтку наступныя:

 - Панскі дом, крыты гонтай;

- Два каменныя дамы (адзін крыты чарапіцай, другі –  гонтай);

 - Каменны хлебны хлеў, жывёльны хлеў, свіран - крыты гонтай;

 - Мураваны жылы дом, крыты гонтай;

 - Два драўляныя дамы, крытыя гонтай;

 - Каменны кафляны завод, крыты бляхай;

 - Каменны дом і склад, крытыячарапіцай.

 У арэнду здаецца 3 цагляныя заводы і чыншавыя пляцы.

Пабудовы маёнтка застрахаваныя ў Варшаўскім страхавым таварыстве на суму 60 700 рулёў. Магчыма, у архіўных фондах гэтага страхавога таварыства захоўваюцца падрабязныя інвентарныя апісанні і планы маёнтка, якія заўсёды складаліся пры страхаванні нерухомасці.

У нацыянальным гістарычным архіве ў г. Гродна картаграфічнага матэрыялу па маёнтку Станіславова не знойдзена, маюцца толькі чарцяжы прамысловых будынкаў на цагляным заводзе.

На планах г. Гродна маёнтак Станіславова ўпершыню з'яўляецца ў 1807 годзе (паказаны жылыя і гаспадарчыя будынкі). План г. Гродна 1812 з'яўляецца больш падрабязным. На ім зафіксаваны некаторыя іншыя гаспадарчыя пабудовы, якіх няма на плане 1807 года. Нанесеная таксама частка парку за палацам. З Гродна ў маёнтак вяла ліпавая алея. З вядомых нам планаў Станіславова нанесена на план Гродна 1929 года. У гэты час маёнтак ужо ўваходзіў у рысу горада.

 Пасля 1939 года тут размясціўся першы ў Гродзенскім раёне саўгас.

У пасляваенны час будынак неаднаразова падвяргаўся рамонтам, у выніку якіх быў часткова згублены або скажоны архітэктурны дэкор фасадаў.

 З пачатку 1950-х гг. і да цяперашняга часу ў будынках былой сядзібы размяшчаюцца кафедры і дапаможныя службы аграрнага ўніверсітэта.